Oefeningen in genot

Eeuwenlang hield de kerk het lichaam gevangen. Het huwelijk was vooral een middel voor voortplanting en het onderdrukken van seksuele verlangens. Genot werd gezien als taboe, maar de vraag rijst: beschikte het lichaam niet over een seksuele uitrusting die vanzelf genot ontstak? De Bijbel, met het sensuele Hooglied als voorbeeld, lijkt aards genieten te legitimeren. In de late Middeleeuwen fungeerde de literatuur als een belangrijk terrein voor het rechtvaardigen van dergelijke opvattingen. Onder het mom van morele verontwaardiging werd er eerst woeste seks afgebeeld, vaak op karikaturale boeren.

Rond 1500 ontstond er echter een verschuiving. Rederijkers schiepen een moderne literatuur die genotvolle seks uitvoerig en zonder schroom verheerlijkte. Het is bijna schokkend om te constateren hoe deze relatief onbekende teksten in detail vuilbekkerij in artistieke vormen wisten te gieten. De seksuele vrijwording breidde zich uit, waarbij zelfs aanranden en verkrachten werden gepresenteerd als aspecten van de hogere minnekunst. De vraag die rijst is of dit niet is wat vrouwen eigenlijk wilden.

Deze liberale benadering leidde echter tot een stevige repressie in de zestiende eeuw. De katholieke kerk verbood iedere uitbeelding van Maria’s blote borst en dwong genot opnieuw in het gelid van voortplanting. Verkrachting werd bovendien serieus vervolgd. Dit roept de vraag op of seksuele revoluties steeds dezelfde patronen volgen.

Herman Pleij, emeritus hoogleraar middeleeuwse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam, werpt in zijn werk licht op deze cultuurhistorische ontwikkelingen. Hij houdt zich intensief bezig met de betekenis van literatuur in relatie tot de opkomst van een burgermoraal en de ontwikkeling van Nederlandse identiteiten. Zijn kennis wordt verder belicht in de biografie van Anna Bijns, een krachtige en hartstochtelijke dichteres uit de zestiende eeuw.

In diens biografie geeft Pleij een meeslepende inkijk in het leven van Bijns, wat heeft geleid tot erkenning in de media. NRC Handelsblad heeft het boek zelfs verkozen tot een van de beste boeken van 2011. Met zijn grote verbeeldingskracht en vermogen om historische brokstukken tot een samenhangend verhaal te smeden, weet Pleij Anna Bijns springlevend op te laten rijzen in deze moderne context. Dit maakt zijn werk niet alleen informatief, maar ook bijzonder toegankelijk en boeiend voor een breed publiek.