De ‘Javaanse psyche’

Psychiaters in Nederlands-Indië waarschuwden rond 1925 met hun theorieën over de ‘Javaanse Psyche’ tegen overhaaste onafhankelijkheid van de kolonie. Omdat hun beschouwingen een ‘wetenschappelijk’ aura aan gangbare opvattingen verleenden, vielen ze in vruchtbare aarde bij conservatieve politieke partijen en genootschappen. Indonesische artsen en psychiaters reageerden furieus en welsprekend op de theorieën over de ‘kinderlijke en impulsieve’ Javanen. Koloniale psychiaters zochten daarnaast doorlopend naar psychische en neurologische verschillen tussen Oosterlingen en Westerlingen. Daardoor ontkwam de koloniale psychiatrie, ondanks de ook oprecht humanitaire intenties, niet aan het oriëntalistische en racistische perspectief van die periode.De ‘Javaanse psyche’ volgt de loopbaan van de jonge psychiater Chris Engelhard en het leven van zijn vrouw Amy en hun gezin. Door hun brieven en dagboeken luisteren we mee naar de gesprekken in hun omgeving. We volgen Chris’ pogingen tot beter begrip van geestesziekten bij de cultureel zo verschillende Javanen. Maar we volgen ook de moeilijkheden van het leven van een vrouw in Nederlands-Indië, hun persoonlijke drama met een lange reeks sterfgevallen en na hun terugkomst in Nederland een pijnlijke scheiding. Chris Engelhard wordt daarna bijna dertig jaar lang een geliefde en gerespecteerde geneesheer-directeur van de Willem Arntshoeve in Den Dolder.Marens Engelhard studeerde Moderne Aziatische Geschiedenis en werkte onder meer als directeur van het Stadsarchief Amsterdam en het Nationaal Archief. Hij combineerde brieven en dagboeken van zijn grootouders met psychiatrische vakliteratuur uit de jaren 1900-1940. In 2024 heeft hij voor dit boek onderzoek gedaan op Oost-Java.

Rond 1920 introduceerden Nederlandse psychiaters in Nederlands-Indië theorieën over de zogenoemde ‘Javaanse psyche’. Ze stelden dat Javanen ‘kinderlijk en impulsief’ waren, en waarschuwden daarom tegen een snelle onafhankelijkheid van de kolonie. Deze ideeën, verpakt als wetenschap, werden omarmd door conservatieve politici en genootschappen. Indonesische artsen en psychiaters protesteerden fel en krachtig tegen deze racistische theorieën. Via brieven en dagboeken maakt Marens Engelhard ons deelgenoot van het leven van de jonge psychiater – tevens zijn grootvader – Chris Engelhard, diens vrouw Amy en hun gezin. We zien Chris’ pogingen om geestesziekten bij de cultureel zo verschillende Javanen beter te begrijpen, en volgen het moeilijke leven van Amy als vrouw in de kolonie. Na veel persoonlijk verdriet keert het gezin in 1925 terug naar Nederland. Chris Engelhard is daarna bijna dertig jaar lang de geliefde en gerespecteerde geneesheer-directeur van de Willem Arntsz Hoeve in Den Dolder. De ‘Javaanse psyche’ biedt een indringend en menselijk portret van een vergeten hoofdstuk van onze koloniale geschiedenis. Marens Engelhard studeerde Moderne Aziatische Geschiedenis en werkte onder meer als directeur van het Nationaal Archief en het Stadsarchief Amsterdam. Hij combineerde brieven en dagboeken van zijn grootouders met psychiatrische vakliteratuur uit de jaren 1900- 1940. In 2024 deed hij voor dit boek onderzoek in Indonesië.